فرشتگان مجازات و رحمت: تفسیر آیه انفال ۵۰ و ملائکه بهشت

مقدمه: ادامه بحث فرشتگان و ملائکه الهی

بسم الله الرحمن الرحیم. اللهم صل على محمد وعلی اهل بیت الطیبین الطاهرین المعصومین المکرمین لا سیما بقیة الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

عزیزانی که در شب‌های گذشته افتخار حضور داشتید، موضوع بحث ما پیرامون فرشتگان و ملائکی است که خدای سبحان در قرآن کریم از آن‌ها یاد کرده و وظایفشان را به اجمال بیان فرموده است. تقریباً حدود ۱۵۰ آیه در قرآن به فرشته و ملک اشاره دارد و اهل بیت علیهم السلام نیز در روایات خود وظایف برخی از این فرشتگان را تبیین کرده‌اند. ما هر شب نام این فرشتگان را از قرآن کریم بررسی می‌کنیم و اکنون به ادامه بحث می‌پردازیم.

فرشتگان عذاب: مأموریت مجازات در لحظه قبض روح

خداوند فرشته‌ای را خلق کرده است که کارش – بلا نسبت – کتک زدن بعضی‌هاست! این فرشته کسانی را خوب می‌زند، سیلی محکمی به گوش بعضی‌ها می‌نوازد و مشت بر گرده و کمر برخی دیگر می‌کوبد. اکنون آیه آن را می‌خوانم و سپس به تفسیرش می‌پردازم.

تفسیر آیه ۵۰ سوره انفال: «یضربون وجوههم و ادبارهم»

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ
(سوره انفال، آیه ۵۰)

این آیه بسیار عجیب است. خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: ای پیامبر، «و لو تری» یعنی اگر تو ببینی، اگر چشم ملکوتی تو باز شود – ما گاهی می‌گوییم فلانی چشم برزخیش باز شده است – ای پیامبر، اگر چشم حقیقت‌بین تو باز شود و حقایق پشت پرده این دنیا را ببینی، چه خواهی دید؟ خواهی دید که «اذ یتوفی الذین کفروا الملائکه»، هنگامی که فرشتگانی به دستور ارباب خودشان، جناب عزرائیل (که فرمانده کل ممات است و یکی از فرماندهان کل قوا در قرآن معرفی شده است)، می‌خواهند جان کافران را بگیرند، «یضربون وجوههم»، سیلی به صورت این کفار می‌زنند و «و ادبارهم» (ادبار جمع دُبُر به معنای پشت، متضاد قُبُل به معنای جلو) یعنی با سیلی‌های محکم بر صورت و با مشت‌ها و لگدها و عذاب‌هایی بر گرده و پشت آن‌ها، جان این کافران را می‌گیرند. در پایان این آیه خطاب می‌شود: «و ذوقوا عذاب الحریق»، بچشید عذاب سوزان را.

چه کسی جان انسان را می‌گیرد؟ خدا، عزرائیل یا فرشتگان دیگر؟

ممکن است این سؤال پیش بیاید که: بالاخره چه کسی جان ما را می‌گیرد؟ خدا، عزرائیل یا لشکر و دسته‌ای از فرشتگان؟ هر سه این موارد در قرآن بیان شده و بظاهر متضاد به نظر می‌رسند. اما این کلام تضادی ندارد و شرح آن چنین است:

در رأس همه کارها کیست؟ خدا. خدا همه کاره این عالم است. او فرمود: «عالم الغیب و الشهاده». خدا به پشت پرده این عالم، نظام هستی و همه اسرار علم دارد. خدا همه کاره است، اما – همانطور که در شب اول عرض کردم – یکی از سنت‌های خدا این است که اکثر کارهای نظام هستی را با ابزار مدیریت کند. فرشتگان، یکی از این ابزارها هستند؛ نه اینکه خدا محتاج باشد، ابداً. «الله الصمد»، خدا احتیاج ندارد. سنت او بر این قرار گرفته که گاهی ابزارش شن‌ریزه بیابان طبس می‌شود؛ خدا دستور می‌دهد به شن‌های طبس که بر هواپیمای آمریکایی‌ها فرو ریزید!

پس، هنگامی که خدا می‌فرماید «من جان شما را می‌گیرم»، بیانش این است که من گرفتن جان را به دست یک فرشته‌ای به نام عزرائیل سپرده‌ام. در روایات و تفاسیر آمده است که عزرائیل دارای لشکری از فرشتگان زیردست است. طبق آیات قرآن و روایات، گاهی خود عزرائیل شخصاً جان بعضی از افراد را می‌گیرد (چه مؤمن و چه کافر، تفاوتی نمی‌کند) و گاهی نیز به نوچه‌ها و زیردستان خود دستور می‌دهد.

پس مشکل حل شد: خدا همه کاره عالم است و می‌فرماید: «الله یتوفی الانفس»، من جان شما را می‌گیرم، اما منِ خدا این کار را با وسیله انجام می‌دهم. وسیله من در گرفتن جان، عزرائیل است. عزرائیل هم می‌گوید: من تنها نیستم؛ فرشتگانی کمک‌کار من هستند.

مصداق‌های آیه انفال ۵۰: ستمگران خونریز

چه کسانی مشمول عذاب فرشتگان در لحظه مرگ می‌شوند؟

این آیه ۵۰ سوره انفال، مال چه کسانی است؟ والله اکبر! این آیه دقیقاً شامل حال افرادی چون:

• دونالد ترامپ
• بنیامین نتانیاهو
• فرعون (که دستور داد شکم زنان باردار را پاره کنند تا موسی را بیابند.)
• نمرود (در زمان حضرت ابراهیم، که خون بسیاری از بی‌گناهان را ریخت.)
• سامری (در زمان موسی بن عمران.)
• حجاج بن یوسف ثقفی
• منصور دوانیقی (در زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام.)
• صدام حسین
• ابوبکر بغدادی (سرکرده و مؤسس جریان داعش.)

همه تفاسیر، از جمله تفسیر علامه مکارم شیرازی، علامه طباطبایی و تفسیر نور حجت‌الاسلام قرائتی، بر این نکته تأکید دارند که این آیه شامل کسانی است که در زندگی دنیوی خود خونریز بودند، به ناحق خون مظلومین را می‌ریختند و در مقابل افراد مظلوم می‌ایستادند و خونشان را بر زمین جاری می‌ساختند.

قساوت منصور دوانیقی: مثالی از مصادیق آیه

تاریخ را بخوانید؛ منصور دوانیقی دستور می‌داد سادات را – اعم از زن، مرد، کودک، خرد و کلان، پسر و دختر علوی – زنده زنده لای دیوارهای کاخ و قصری که می‌ساخت، آجرچینی کنند و بالا ببرند. این ملعون که بود؟ غذاهای گران‌قیمت می‌آوردند، اما وقتی غذایش تمام می‌شد و به سرگرمی نیاز داشت، اگر دلقک‌ها او را سرگرم نمی‌کردند و می‌گفت لذت نمی‌برم، می‌گفتند: جناب منصور چه کنیم؟ می‌گفت: بروید بچه‌های سید را بیاورید و جلوی من ذبحشان کنید تا دست و پا بزنند و من کیف کنم! این آیه شامل حال چنین افرادی است.

خداوند صدام، نتانیاهو و ابوبکر بغدادی را لعنت کند. این آیه می‌فرماید که این دسته از افراد، وقتی عزرائیل به فرشتگان زیردست و لشکر خود دستور می‌دهد، «یضربون وجوههم و ادبارهم و ذوقوا عذاب الحریق». فرشتگان عذاب در لحظه جان گرفتن این کفار، مشرکین و بی‌دینان، با کتک و سیلی و گرزهای آتشین بر پشت و کمرشان، جانشان را می‌گیرند و به آن‌ها می‌گویند: بچشید عذاب حریق (آتش سوزان) را.

ما دو نوع جهنم و دو نوع بهشت داریم: یکی جهنم و بهشت برزخی در همین جهان و دیگری موعود. این آیه به جهنم برزخی اشاره دارد؛ یعنی دیگر این افراد ایستگاه‌ها و معطلی‌های عالم برزخ را ندارند. به محض گرفته شدن جانشان، طبق این آیه، یک‌راست به آتش جهنم برزخی می‌روند.

فرشته رضوان: فرمانده کل بهشت

اکنون به معرفی فرشته‌ای دیگر می‌پردازیم؛ ان‌شاءالله همه ما آن را از نزدیک ببینیم. در روایات هست که او بسیار خوشگل، زیبا و نورانی است. نام این فرشته کیست؟ حضرت رضوان. او فرمانده کل بهشت است. به محض اینکه حساب و کتاب افراد رسیدگی شد، این فرشته به لشکر و زیردستان خود می‌گوید که به صف بایستید – یا به تعبیر من کوچه بگیرید – تا بندگان بهشتی که می‌خواهند وارد بهشت شوند، با احترام وارد گردند. بنابراین، حضرت رضوان و فرشتگان زیردست او، دو طرف درب‌های بهشت به احترام می‌ایستند.

دروازه‌های بهشت و جهنم

بهشت چند تا در دارد؟ هشت تا. جهنم چند تا؟ هفت تا. این خود نشان‌دهنده عظمت و رحمت خداوند است.

وسعت رحمت الهی در دعای کمیل

در آغاز دعای کمیل، امیرالمؤمنین علیه السلام چه فرمود؟ «اللهم انی اسئلک برحمتک التی وسعت کل …» بگویید: کل مسلمین؟ ابداً! کل انسان؟ ابداً! کل مؤمن؟ ابداً! «کل شیء». می‌دانید معنی این حرف چیست؟ معنی این است که امیرالمؤمنین می‌خواهند در اول دعای کمیل به ما بفهمانند که وسعت رحمت، تفضل، محبت و عنایت خدا بر همه اشیاء قرار گرفته است، نه فقط بر من و شما.

کتابی دیدم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در آن (چند سال پیش مطالعه می‌کردم) حدیثی فرموده بودند: روز قیامت به قدری خدا عنایت خود را بر موجودات ذی‌شعور (انسان، شیطان و جن که تکلیف دارند) می‌بخشد و می‌آمرزد که حتی شیطان، ابلیس، پدر همه ابالیس، به رحمت خدا طمع می‌کند. این حرف بسیار بزرگی است.

غریب بودن خدا و قدرت رحمت او

دیشب همینجا عرض کردم که غریب‌تر از همه، خود خداست. ما آخوندها همیشه روی منبر گفتیم امام حسن مجتبی غریب است، امام رضا غریب است، فلان معصوم غریب است. اما ای آقایان و خواهران، از من بی‌سواد بپذیرید که غریب‌تر از همه خود خداست. ما خدا را نشناختیم! اساتید ما هم نتوانستند خدا را روی منبر معرفی کنند. خدا را چه دیدید؟ چه می‌شنوید؟ خدا یعنی قدرت محبت، عنایت و تفضل. به قول مرحوم حاج آقا بابا چاهی – خدا رحمتشان کند – «قوه شتر دیدی؟ ندیدی؟» (این کنایه از قدرت عظیم است.) رحمت خدا بر قدرت قهاریت و غضبش می‌چربد.

دعوت فرشتگان بهشت به اهل آن

فرشتگان بهشت به اهل بهشت خطاب می‌کنند – ان‌شاءالله همه ما مصداق این آیه باشیم – و می‌گویند:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ
(سوره حجر، آیه ۴۶)

بفرمایید داخل بهشت شوید، با سلام و درود و تحیت. «آمنین»، حرف بسیار زیبایی است. یعنی اینجا در کمال امنیت هستید. اینجا دیگر جوش و خروش زن و بچه و چک و سفته و ضرر و زیان و اینها خبری نیست. اینجا دیگر درد و اَلم و رنج و مصیبت و اینها خبری نیست. «آمنین».

یا مثلاً این آیه دیگر:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
سَلَامٌ عَلَيْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ
(سوره رعد، آیه ۲۴)

فرشتگان دم در بهشت این‌گونه به اهل بهشت خطاب می‌کنند: سلام بر شما که شما بندگان خوب خدا، در دنیا که بودید، «بما صبرتم»، این بهشت به خاطر صبر شما در دنیا به شما عنایت شده است.

انواع صبر در قرآن

ای آقایان و خواهران، در کل قرآن اگر تتبع و بررسی کنید، ما سه نوع صبر داریم (که البته سخنرانی به علت حضور حاج آقا نیمه تمام ماند و دو نوع از آن ذکر شد):

1. صبر در مقابل گناهان و معاصی: غیبت، تهمت، نمامی، دروغ، رشوه، غش در معامله، کلاه گذاشتن سر مشتری، فحاشی و … نگه داشتن خود و کنترل نفس در برابر این‌ها صبر می‌خواهد.
2. صبر در مقابل اطاعات (یعنی واجبات): نماز صبح برای جوان‌ها سخت است که از لذت خواب بیدار شوند، آبی به صورت بزنند و دو رکعت نماز بخوانند. این هم صبر می‌خواهد.

حاج آقا تشریف آوردند و وقت من تمام شد. السلام علیک یا اباعبدالله الحسین. ادامه این بحث، اگر عمری باقی باشد، فردا شب و شب‌های آینده ادامه خواهد داشت. آمده بر در گدا اینجا حسین، می‌کند درگه صدایش یا حسین.

سوالات متداول (FAQ)