شکرگزاری؛ اصولی که عقل مستقل هم آن را واجب می‌داند

In زندگی روزمره، کارهایی وجود دارند که عقل ما بدون نیاز به هیچ قانون یا مذهب خاصی، فورا می‌فهمد که انجام دادنشان واجب است. برای مثال، عقل به ما می‌گوید اگر در خیابان غریبه‌ای بدون هیچ چشم‌داشتی به شما هدیه‌ای داد، تشکر کردن از او یک وظیفه انسانی و منطقی است، حتی اگر هیچ شناختی از او نداشته باشید. این یک واجب عقلی است، نه یک تعارف اخلاقی ساده.

نکته جالب اینجاست که حسِ خوبِ تشکر کردن، از خودِ هدیه‌ای که گرفته‌ایم ارزش و سعادت بیشتری به همراه دارد. امام حسن عسکری (ع) در این باره جمله بسیار زیبایی دارند:

«حق نعمت را کسی درک نمی‌کند مگر شخص شاکر، و کسی شکرگزار واقعی نمی‌شود مگر انسان با معرفت.»

وقتی تشکر می‌کنیم، در واقع ظرف وجود خودمان را بزرگ‌تر می‌کنیم تا خدا نعمت‌های بیشتری به ما بدهد. مولوی هم این موضوع را به زیبایی شعر کرده است:

شکر نعمت، خوش‌تر از نعمت بود
شکر باره، کی سوی نعمت رود؟
شکر، جانِ نعمت و نعمت، شکم
نعمتت شکر آورد، تا کوی دوست

سه پله تا رسیدن به شکرگزاری واقعی

برای اینکه تشکر ما از خدا و دیگران واقعی، عمیق و اثرگذار باشد، باید از سه پله عبور کنیم:

1. پله اول؛ شکر قلبی: یعنی از ته دل باور داشته باشیم این سلامتی، مال، آبرو یا رفیق خوب از کجا آمده و منبع اصلی آن کیست. تا اعتراف قلبی نباشد، شکر واقعی رخ نمی‌دهد.
2. پله دوم؛ شکر زبانی: یعنی تشکرمان را به زبان بیاوریم. بهترین کلمه برای آن، گفتن «الحمدلله» به عنوان کلمه جامع سپاس است؛ اما به شرطی که دلمان هم با زبانمان یکی باشد.
3. پله سوم؛ شکر عملی: این بالاترین سطح تشکر است؛ یعنی از نعمتی که داریم (مثل هوش، پول یا جوانی) در راهی استفاده کنیم که صاحب نعمت به آن راضی است (اعملوا آل داوود شکرا).

اگر با زبان بگوییم «خدایا شکرت» اما دلمان پر از گله، شکایت و ناشکری باشد، این تشکر هیچ سودی برای رشد روحی ما نخواهد داشت. شکرگزاری مستمر، رسوبات روانی حسادت و توقع بیجا را از دیوارهای روان انسان پاک می‌کند.

تشکر از مردم؛ شرط اصلی تشکر از خدا

یک قانون مهم در زندگی وجود دارد: تا از مردم تشکر نکنید، نمی‌توانید شکرگزار خدا باشید! امام صادق (ع) می‌فرمایند سپاسگزارترینِ شما در پیشگاه خدا، کسی است که از نیکی و دستگیری مردم بیشتر تشکر کند (أشکرکم لله أشکرکم للناس).

در فرهنگ ما، بالاترین حق بعد از خدا متعلق به پدر و مادر است. در روایات آمده است که مردی در ایام حج، مادر پیرش را بر دوش گرفته بود و طواف می‌داد. او خدمت پیامبر اسلام (ص) رسید و با خوشحالی پرسید: «ای رسول خدا! آیا با این کار توانستم حق مادرم را ادا کنم؟» پیامبر (ص) نگاهی به او کردند و فرمودند: «خیر! تو با این کار سخت، حتی حق یکی از دردهای دوران بارداری یا یک ساعت از دردهای زایمان او را هم تلافی نکرده‌ای.» این داستان به زبان ساده به ما یاد می‌دهد که حق والدین چقدر بزرگ است.

همچنین داستان زیبایی از علمای بزرگ وجود دارد؛ آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری (مؤسس حوزه علمیه قم) هر زمان به زیارت می‌رفتند، حتما سر مزار یک عالم گمنام می‌نشستند و برایش فاتحه می‌خواندند. وقتی علت را پرسیدند، فرمودند: این شخص سال‌ها پیش منبر رفت و حدیثی خواند که باعث شد محبت حضرت علی (ع) در دل من صدبرابر شود؛ من تا زنده‌ام به پاس آن یک نعمت معنوی، تشکر از او را رها نمی‌کنم. اگر ما هم یاد بگیریم قدردان محبت‌های کوچک و بزرگ دیگران باشیم، آرامش به جامعه ما برمی‌گردد.

امام زمان (عج)؛ صاحب اصلی سفره نعمت‌های ما

اوج این شکرگزاری، زمانی است که بفهمیم صاحب اصلی سفرۀ نعمت‌های امروز ما کیست. طبق دعای شریف جامعه کبیره، اراده خدا برای تقسیم نعمت‌ها و روزی‌ها، ابتدا به امام زمان (عج) نازل می‌شود و از دست ایشان به تمام جهان می‌رسد (ارادة الرب فی مقادیر اموره تهبط الیکم و تصدر من بیوتکم). امام، واسطه و مجرای فیض خداست و به برکت وجود ایشان است که آفرینش روزی می‌خورد (بیمنه رزق الوری).

امام سجاد (ع) به شاگردشان ابوهمزه ثمالی فرمودند: «ابوهمزه! زمان بین اذان صبح تا طلوع آفتاب (بین‌الطلوعین) را هرگز نخواب؛ چرا که در این زمان، روزی انسان‌ها توسط امام زمان (عج) تقسیم می‌شود و این به دست ماست.» برای داشتن یک رابطه شاکرانه با امام زمان (عج) باید:

• در دل (شکر قلبی): باور داشته باشیم که هر روز بر سر سفره امام زمان (عج) نشسته‌ایم و سلامتی یا روزی ما از برکت وجود تکوینی ایشان است.
• به زبان (شکر زبانی): به یاد ایشان باشیم، دعای فرج یا زمزمه دعای اللهم بارک لمولانا صاحب الزمان را بخوانیم و مهربانی‌های حضرت را به دیگران یادآوری کنیم.
• در عمل (شکر عملی): از جوانی، دارایی، زمان، عقل و آبروی خود به نیت امام زمان (عج) برای گره‌گشایی از کار مردم و سربازی در راه او استفاده کنیم تا مایه افتخار و رضایت ایشان باشیم.

خدا در قرآن می‌فرماید «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»؛ یعنی اگر شکرگزاری کنید، من خودِ شما و ظرفیت وجودی‌تان را بزرگ‌تر و ارزشمندتر می‌کنم تا لیاقت دوستی و یاری امام زمان (عج) را پیدا کنید و زندگی‌تان در سایه حضور حضرت مدیریت شود.